Mal Alımı – Yapım İşi Ayrımının Uygulanması, Teknik Belirlilik İlkesi ve İhale Dokümanının Açıklığı: Plaktorna Üniteleri Örneği Üzerinden Bir Değerlendirme

1. Giriş

Kamu ihalelerinde ihale türünün doğru belirlenmesi, ihale dokümanının açıklığı ve teknik belirlilik, Kamu İhale Kanunu’nun 5. maddesinde sayılan temel ilkelerin hayata geçirilmesinde kritik rol oynar. İdarelerin ihtiyaçlarını uygun şartlarda, saydamlık ve rekabet içinde karşılaması; ancak ihale dokümanının tereddüt yaratmayacak ölçüde ayrıntılı ve öngörülebilir olmasıyla mümkündür.

Bu bölümde plaktorna (döner köprü) ünitelerinin temini ve montajına ilişkin bir ihalenin değerlendirilmesinden hareketle, ihale türünün belirlenmesi, iş kalemleri arasındaki doğal bağlantı, birim fiyat teklif cetvelinin düzenlenmesi ve teknik belirlilik ilkesi bakımından ortaya çıkan hukuki sorunlar analiz edilmektedir.

2. İhale Türünün Belirlenmesi: Mal Alımı – Yapım İşi Ayrımı

İnceleme konusu ihalede, işin esaslı unsurunu döner köprü üst yapı ünitesinin temini oluşturmaktadır. Teknik Şartname’de yer alan yapım işlerinin ise, bu ünitelerin çalışmasına imkân sağlayacak nitelikte olan ve ünite montajı için zorunlu altyapı hazırlıklarından ibaret olduğu belirlenmiştir. Ayrıca yaklaşık maliyetin büyük kısmının da mal alımı niteliğindeki üst yapı ünitesine ilişkin olması, işin niteliğini “mal alımı” olarak belirlemede belirleyici unsur olmuştur.

Bu nedenle, idarenin söz konusu ihaleye mal alımı kapsamında çıkmasında kamu ihale mevzuatına aykırılık bulunmamaktadır. Nitekim mal alımı ihalelerinde az miktarda yapım veya montaj unsurunun bulunması, işin bütünsel niteliğini değiştirmemektedir.

3. Birim Fiyat Teklif Cetveli, Doğal Bağlantı ve Belirsizlik Sorunu

Her ne kadar ihale konusu işleri oluşturan mal alımı ve yapım unsurları arasında kabul edilebilir bir doğal bağlantı bulunsa da, birim fiyat teklif cetvelinin yalnızca “4 Adet Döner Köprü Temini ve Montajı İşi” şeklinde tek satır hâlinde düzenlenmesi, hem tekliflerin hazırlanması hem de sözleşmenin yürütülmesi bakımından önemli belirsizlikler doğurmaktadır.

İhale dokümanı incelendiğinde:

• Plaktorna imalatının İskenderun, Hekimhan, Yeşilhisar ve Ulukışla gibi farklı zemin sınıfları ve deprem risk bölgelerinde gerçekleştirileceği,

• Teknik Şartname’de fore kazık yerleşim planlarının yalnızca “örnek” olarak verildiği,

• Zemin profili değiştiğinde proje revizyonu gerektiğinin düzenlendiği,

görülmektedir. Bu durum, altyapı imalatlarının bölgelere göre farklılaşabileceğini ve buna bağlı olarak isteklilerin teklif bedellerinin değişebileceğini ortaya koymaktadır.

Yaklaşık maliyette yer alan:

• ocak taşı dolgusu,

• sanat yapıları kazıları,

• farklı beton sınıflarıyla imalat,

• donatılı/donatısız beton,

• yerinde dökme kazık,

• su yalıtım işleri

gibi iş kalemleri, yapım işinin kapsamının ciddi şekilde değişkenlik gösterebileceğini kanıtlamaktadır.

4. Teknik Belirlilik ve Temel İlkeler Açısından Değerlendirme

4.1. Temel İlkelerin Önemi

4734 sayılı Kanun’un 5. maddesi, idarelerin:

• saydamlığı,

• rekabeti,

• eşit muameleyi,

• güvenilirliği,

• ihtiyaçların uygun şartlarla karşılanmasını,

• kaynakların verimli kullanılmasını

sağlamakla yükümlü olduğunu açıkça düzenlemektedir.

İhale dokümanında öngörülebilirliğin sağlanmaması, isteklilerin üstlenilecek maliyetleri doğru hesaplamasını imkânsız hâle getirmekte ve sağlıklı bir fiyat yarışını engellemektedir. Bu durum temel ilkelerin ihlaline yol açar.

4.2. Teknik Şartname ve Uygulama Projelerinin Yetersizliği

Somut olayda:

• zemin etüdü yapılmamış,

• yapım işlerine ilişkin teknik detaylar verilmemiş,

• analiz ve tariflere yer verilmemiş,

• iş kalemleri ayrıştırılmamış,

olması nedeniyle isteklilerin maliyet hesabı yapması mümkün değildir.

Birim fiyat sözleşme öngörülmesine rağmen tek satırlık cetvel düzenlenmesi, fiilen götürü bedel teklif verilmesini zorunlu kılmakta; bu durumda ise uygulama projelerinin idare tarafından sağlanması gerekmektedir.

5. Sonuç: İhalenin İptali Gerekliliği

Yukarıdaki değerlendirmeler çerçevesinde:

1. İhale türünün mal alımı olarak belirlenmesi hukuka uygundur.

2. Ancak ihale dokümanındaki teknik düzenlemeler, özellikle altyapı imalatları bakımından,

   • belirsiz,

   • öngörülemez,

   • teklif hazırlamaya elverişsizdir.

3. İdarenin teknik ayrıntıları tereddüde mahal bırakmayacak şekilde ortaya koyma yükümlülüğünü yerine getirmediği anlaşılmaktadır.

4. Bu nedenle, saydamlık, rekabet, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanılması ilkeleri gereği, ihalenin iptali zorunludur.

Sonuç olarak, mevcut teknik düzenlemeler ışığında isteklilerin sağlıklı fiyat oluşturmasına imkân tanınmadığı ve ihale sürecinin sağlıklı şekilde yürütülemeyeceği değerlendirildiğinden, ihalenin iptali hukuken yerinde olacaktır.