Yapım İşlerinde Proje Hazırlama Sürecindeki Eksiklikler ve Kamu İhale Mevzuatına Uygunluğun Önemi

Kamu kaynaklarının etkin, verimli ve hukuka uygun biçimde kullanılması, özellikle yapım işleri ihalelerinde doğru proje hazırlığına bağlıdır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, projelendirme sürecini ön proje, kesin proje ve uygulama projesi olarak üç aşamada tanımlamış ve her bir aşamanın içeriğini açık şekilde belirtmiştir. Ancak 2024 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu, birçok kamu idaresinde bu süreçlerin mevzuata uygun yürütülmediğini ortaya koymaktadır.

Bu makalede, yapım işlerine ilişkin proje hazırlama hatalarının kaynağı, mevzuatlardaki açık hükümler ve idarelerin karşılaştığı sorunlar değerlendirilecektir.

1. Proje Türlerinin Mevzuattaki Yeri ve Önemi

1.1 Ön Proje

Ön proje, yapının kesin ihtiyaç programı doğrultusunda, sınırlı arazi ve zemin bilgileriyle hazırlanan, birden fazla çözümü içerebilen bir projedir. Bu aşama, fikir düzeyinde alternatiflerin değerlendirilmesini sağlar ve kesin proje için temel oluşturur.

1.2 Kesin Proje

Kesin projede gerekli arazi ve zemin etütleri yapılmış, yapı elemanları boyutlandırılmıştır. Teknik özelliklerin belirlendiği, uygulama projesinin altyapısını oluşturan zorunlu bir aşamadır.

1.3 Uygulama Projesi

Uygulama projesi, yapının tüm ayrıntılarının yer aldığı, yapım sürecini doğrudan yönlendiren projedir. Mevzuata göre, bina yapım işlerinde uygulama projesi olmadan ihale yapılması mümkün değildir.

2. Mevzuatın Getirdiği Temel Zorunluluklar

4734 sayılı Kanun’un 62’nci maddesi, uygulama projelerinin özellikle bina işlerinde zorunlu tutulduğunu açıkça belirtmektedir. Buna göre:

• Uygulama projesi olmadan ihale yapılamaz.

• Uygulama projesi bulunan bina işlerinde anahtar teslimi götürü bedel teklif yöntemi zorunludur.

• Doğal afet gibi zorlayıcı nedenler dışında, ön veya kesin proje üzerinden ihale yapılması istisnadır.

• Kesin proje üzerinden birim fiyat teklif alınacaksa, kesin projeler eksiksiz hazırlanmış olmalıdır.

Bu hükümler, ihale sürecinin şeffaflığını, rekabetin sağlıklı oluşmasını ve kamu kaynaklarının korunmasını amaçlamaktadır.

3. Denetimlerde Ortaya Çıkan Eksiklikler

2024 yılı dış denetim raporlarında bazı kamu idarelerinde yaygın olarak aşağıdaki sorunların tespit edildiği görülmektedir:

3.1 Uygulama Projelerinin Yetersizliği

Uygulama projelerinin yapım işinin tüm detaylarını göstermemesi, iş sırasında sık sık proje değişikliği yapılmasına neden olmaktadır. Bu durum:

• İş artışı ve azalışına yol açmakta,

• Süre uzatımlarını beraberinde getirmekte,

• Maliyetlerin öngörülemez hale gelmesine sebep olmaktadır.

3.2 Kesin Projesiz İhale Süreçleri

İhale ilanında ve dokümanında kesin proje üzerinden birim fiyat teklif alınacağı belirtilmesine rağmen, kesin proje hazırlanmadan ihaleye çıkıldığı görülmüştür. Bu durum, ihale sürecinde isteklilerin doğru maliyet hesaplaması yapamadığı bir ortam yaratmakta, rekabeti olumsuz etkilemektedir.

3.3 Bina İşlerinde Yanlış İhale Yöntemleri

Anahtar teslimi götürü bedel teklif alınması gereken durumlarda, bazı idarelerin birim fiyat teklif yöntemiyle ihale gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Bu da açık bir mevzuat aykırılığıdır.

4. Uygun Proje Hazırlığının Kamu Yararına Etkileri

Doğru hazırlanan proje dokümanları:

• Yapım sürecinin sorunsuz işlemesini,

• Sözleşme taraflarının tereddüt yaşamamasını,

• Tahmini maliyetin gerçekçi belirlenmesini,

• Ek iş ve iş artışlarının en aza inmesini,

• Kamu zararlarının ve hukuki uyuşmazlıkların önlenmesini sağlar.

Kamu ihale süreçlerinde yaşanan pek çok ihtilaf, aslında eksik hazırlanmış projelerden veya yanlış projelendirme aşamasında ihale yapılmasından kaynaklanmaktadır.

5. Sonuç ve Öneriler

Mevzuat hükümleri açıktır: Yapım işlerinde ihale öncesinde proje aşamaları eksiksiz tamamlanmalı ve ihale yöntemi bu aşamalara uygun olarak seçilmelidir.

İdareler;

• Uygulama projelerini ayrıntılı hazırlamalı,

• Kesin proje üzerinden ihale yapılacaksa tüm projeleri eksiksiz tamamlamalı,

• Bina yapım işlerinde uygulama projesi + anahtar teslimi götürü bedel yöntemine titizlikle uymalıdır.

2024 yılı denetim bulguları, proje hazırlama süreçlerinde kurumların daha dikkatli, mevzuata bağlı ve teknik açıdan yeterli bir yaklaşım benimsemesi gerektiğini net şekilde ortaya koymaktadır.