Yapım İşlerinde Alt Yüklenici Çalıştırılmasında Hatalı Uygulamalar ve Hukuki Sonuçları
(2024 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu Çerçevesinde)
1. Giriş
Kamuya ait yapım işlerinde alt yüklenici çalıştırılması, işin teknik niteliği ve uzmanlık gereksinimleri nedeniyle sıkça başvurulan bir uygulamadır. Ancak bu uygulama, mevzuatta sıkı kurallara bağlanmış olup idarenin bilgisi ve onayı dışında yürütülmesi ciddi hukuki ve mali riskler doğurmaktadır. 2024 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu’nda yer verilen tespitler, alt yüklenici uygulamalarında sistematik hataların bulunduğunu ortaya koymuştur.
Bu makalede, Yapım İşleri Genel Şartnamesi ve ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde alt yüklenici çalıştırılmasına ilişkin yükümlülükler ve denetimlerde tespit edilen hatalı uygulamalar değerlendirilecektir.
2. Alt Yüklenici Çalıştırılmasına İlişkin Mevzuat Çerçevesi
Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 20’nci maddesine göre;
-
Yapım işinin tamamı alt yüklenicilere yaptırılamaz.
-
Aksi ihale dokümanında belirtilmedikçe;
-
Tek bir alt yükleniciye yaptırılacak işlerin toplam bedeli, sözleşme bedelinin %30’unu,
-
Alt yüklenicilere yaptırılacak işlerin toplam bedeli ise sözleşme bedelinin %50’sini geçemez.
-
-
Alt yükleniciler, idarenin onayı olmadan çalıştırılamaz.
-
Onaylanan alt yüklenicilerle işe başlamadan önce sözleşme yapılmalı ve bu sözleşmenin bir örneği idareye verilmelidir.
Bu düzenlemeler, alt yüklenici ilişkisinin şeffaf ve denetlenebilir bir şekilde yürütülmesini amaçlamaktadır.
3. İdarenin Bilgi ve Onay Yükümlülüğünün Önemi
Alt yüklenici–asıl yüklenici ilişkisi yalnızca taraflar arasında kurulan özel hukuk ilişkisi değildir. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 30’uncu maddesi uyarınca alt yükleniciler, yaptıkları işlerden dolayı asıl yüklenici ile birlikte idareye karşı 15 yıl süreyle sorumludur.
Ayrıca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 11’inci maddesinde sayılan ihalelere katılamayacak olanların, alt yüklenici olarak da görev alamayacağı açıkça düzenlenmiştir. Bu nedenle alt yüklenicilerin yasaklılık sorgularının yapılması idare açısından zorunludur.
4. Damga Vergisi ve SGK Borcu Kontrolleri
Yapım İşleri Genel Şartnamesi gereği, idareye sunulan alt yüklenici sözleşmelerinin damga vergisinin ödenip ödenmediği, 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’nun 26’ncı maddesi uyarınca idarelerce kontrol edilmelidir.
Bunun yanında, SGK Prim ve İdari Para Cezası Borçlarının Hakedişlerden Mahsubu, Ödenmesi ve İlişiksizlik Belgesinin Aranması Hakkında Yönetmelik’in 6’ncı maddesi uyarınca;
-
Her hakediş ödemesinden önce,
-
Asıl yüklenicinin ve varsa alt yüklenicilerin SGK borcu olup olmadığı sorgulanmalı,
-
Borcu bulunmadığı yazılı olarak bildirilmedikçe hakediş ödemesi yapılmamalıdır.
5. Denetimlerde Tespit Edilen Hatalı Uygulamalar
2024 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu’nda bazı kamu idarelerinde şu aykırılıklar tespit edilmiştir:
-
İdarenin onayı alınmadan alt yüklenici çalıştırılması,
-
Alt yükleniciye devredilebilecek iş oranlarına uyulmaması,
-
Alt yükleniciler için yasaklılık sorgulamasının yapılmaması,
-
Alt yüklenici sözleşmelerinde damga vergisi kontrolünün yapılmaması,
-
Alt yüklenicilerin SGK borç durumlarının sorgulanmaması.
Bu eksiklikler, kamu kaynaklarının etkin ve hukuka uygun kullanılmasını tehlikeye sokmaktadır.
6. Hatalı Uygulamaların Hukuki ve İdari Sonuçları
İdare tarafından onaylanmayan alt yüklenicilerin çalıştırılması hâlinde;
-
Yasaklı kişilerin fiilen iş görmesi mümkün hâle gelir,
-
İşin hangi kısmının kim tarafından yapıldığı tespit edilemez,
-
Alt yüklenicilere devredilen iş oranlarının aşılıp aşılmadığı denetlenemez,
-
İdarenin sorumluluğu ve denetim yükümlülüğü zayıflar.
Bu durum, hem idari hem de cezai sorumluluk doğurabilecek sonuçlara yol açabilir.
7. Sonuç ve Değerlendirme
Alt yüklenici çalıştırılması, yapım işlerinde kaçınılmaz olmakla birlikte sıkı bir mevzuat rejimine tabidir. 2024 yılı denetim bulguları, uygulamada bu rejime yeterince uyulmadığını göstermektedir. İdarelerin, alt yüklenici onayı, yasaklılık sorgusu, damga vergisi ve SGK borcu kontrollerini titizlikle yerine getirmesi; aksi hâlde kamu zararının ve hukuki ihtilafların kaçınılmaz olacağı açıktır.
