İhale Usulleri ile Karşılanması Gereken İhtiyaçların Doğrudan Temin Yoluyla Temin Edilmesi Sorunu ve Mevzuat Çerçevesinde Değerlendirilmesi

Giriş

Kamu kaynaklarının etkin, verimli ve saydam bir biçimde kullanılmasını amaçlayan 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, kamu alımlarının hangi usul ve esaslarla gerçekleştirileceğini detaylı bir şekilde düzenlemektedir. Bu kanun çerçevesinde temel ihale usullerinin açık ihale ve belli istekliler arasında ihale usulleri olduğu açıkça belirtilmiş; doğrudan temin ise ancak Kanun’un 22’nci maddesinde sayılan istisnai hâller için öngörülmüştür. Buna rağmen kamu idarelerinde zaman zaman ihtiyaçların temel ihale usullerinden kaçınmak amacıyla doğrudan temin limitlerinin altında kalacak şekilde bölünerek temin edildiği yönünde bulgulara rastlanmaktadır. Bu makalede, söz konusu sorunun hukuki dayanakları, uygulamadaki sonuçları ve kamu mali yönetimi açısından doğurduğu riskler incelenecektir.

1. Kamu İhale Kanunu’nun Temel İlkeleri ve İhale Usulleri

4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesi, kamu idarelerinin ihale süreçlerinde uyması gereken temel ilkeleri açıkça sıralamıştır: saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılması. Bu ilkeler, kamu alımlarının yalnızca maliyet odaklı değil aynı zamanda etik ve denetlenebilir bir çerçevede gerçekleştirilmesini hedefler.

Kanun’a göre temel ihale yöntemleri şunlardır:

• Açık ihale usulü,

• Belli istekliler arasında ihale usulü.

Bu yöntemler, rekabetin en geniş şekilde sağlanmasını amaçlamakta olup, doğrudan temin yalnızca belirli istisnalar kapsamında kullanılabilecek yardımcı bir yöntemdir.

2. Doğrudan Temin Usulünün Niteliği ve Kapsamı

Kanun’un 22’nci maddesi doğrudan temin yoluna başvurulabilecek durumları sınırlı bir biçimde düzenlemiştir. Bu usulde ilan yapılması, teminat alınması, ihale komisyonu kurulması ve yeterlik koşullarının aranması zorunlu değildir. Özellikle 22/d bendi uyarınca, her yıl Kamu İhale Kurumunca belirlenen parasal limitlerin altındaki alımlar doğrudan temin yoluyla gerçekleştirilebilir.

Ancak bu hüküm, süreklilik arz eden ya da temel ihale usulleri ile karşılanması gereken ihtiyaçların limitlerin altında kalacak şekilde kısımlara bölünerek doğrudan temin edilmesine izin vermemektedir. Kanun koyucu burada, rekabetin ve saydamlığın zedelenmesini engellemek amacıyla “işin bölünmesinin” önüne geçmeyi hedeflemiştir.

3. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar ve Denetim Bulguları

Dış denetim raporları, bazı kamu idarelerinde temel ihale usullerine tabi olması gereken alımların belli limitlerin altında kalacak şekilde parçalara bölünerek doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, Kanun’un 5’inci maddesinde yer alan ilkelerin ihlali anlamına gelmektedir.

Tespit edilen başlıca sorunlar şunlardır:

• Rekabetin ortadan kaldırılması: Doğrudan teminde teklif alma zorunluluğunun olmaması nedeniyle rekabet sınırlanmakta, maliyetlerin yükselmesine yol açabilmektedir.

• Saydamlık ve denetim zafiyeti: Temel ihale usullerine kıyasla daha az belgeli ve daha sınırlı kontrol imkânı sunan doğrudan temin, kamuoyu denetimini zayıflatabilmektedir.

• Kaynakların verimsiz kullanımı: Aynı tür ihtiyaçların yıl içerisinde parçalara ayrılarak farklı zamanlarda temin edilmesi hem fiyat avantajını azaltmakta hem de idari işlemlerin maliyetini artırmaktadır.

• Kanuna aykırılık riski: Kanunun açık hükmüne rağmen ihtiyaçların bölünerek doğrudan temin yoluna gidilmesi, hukuki ve idari yaptırımları beraberinde getirebilecek bir uygulama hatasıdır.

4. Süreklilik Arz Eden İhtiyaçlarda Temel İhale Usullerinin Önceliği

Kamu İhale Kanunu sistematiği gereği, sürekli nitelikteki mal ve hizmet alımlarının temel usullerle karşılanması esastır. Elektrik, temizlik hizmeti, bakım-onarım, kırtasiye ve benzeri düzenli ihtiyaçların yıllık veya daha uzun süreleri kapsayacak şekilde ihale edilmesi hem rekabeti artırmakta hem de bütçe planlamasını kolaylaştırmaktadır.

Doğrudan temin yöntemi ise daha çok:

• acil,

• düşük tutarlı,

• niteliği gereği özel uzmanlık gerektirmeyen,

• süreklilik arz etmeyen

işlerde kullanılmalıdır. Bu ayrım dikkate alınmadığında doğrudan temin, amacının dışına çıkarak temel ihale sistemini zayıflatmaktadır.

Sonuç

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun öngördüğü temel ihale usulleri, kamu alımlarında rekabeti ve saydamlığı güvence altına alan temel mekanizmalardır. Doğrudan temin yönteminin, Kanun’un 22’nci maddesinde sınırlı olarak sayılan durumlar dışında yaygın bir uygulama haline gelmesi, kamu kaynaklarının etkin kullanımını engellemekte ve hukuki riskler yaratmaktadır. Bu nedenle kamu idarelerinin, özellikle süreklilik arz eden ya da yüksek maliyetli ihtiyaçlarda temel ihale usullerini tercih etmesi, doğrudan temini ise yalnızca kanuni sınırlar dahilinde ve istisnai bir yöntem olarak kullanması gerekmektedir.

(2024 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu)