Doğrudan Temin Yöntemiyle Yapılan Alımlarda Karşılaşılan Hatalı Uygulamalar ve Mevzuat Çerçevesi

Özet

Kamu idareleri tarafından gerçekleştirilen doğrudan temin alımları, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 22’nci maddesi kapsamında, belirli koşullar altında ilan yapılmaksızın ve ihale komisyonu kurulmadan gerçekleştirilebilen istisnai bir tedarik yöntemidir. Ancak bu yöntem, uygulamada çeşitli hataların ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilmektedir. Bu makalede, doğrudan temin sürecine ilişkin mevzuat hükümleri, idarelerin uyması gereken yükümlülükler ve 2024 yılı dış denetim raporlarında tespit edilen yaygın hatalı uygulamalar ele alınmaktadır.

1. Giriş

Kamu alımlarında temel ilke, kaynakların etkin, ekonomik ve verimli bir şekilde kullanılmasıdır. Bu kapsamda doğrudan temin, idarelere hızlı ve pratik bir tedarik imkânı tanısa da yanlış uygulamalar nedeniyle denetim raporlarında sıkça eleştirilen bir alan hâline gelmiştir. Doğrudan teminin kapsamı, sınırları ve usulleri açık şekilde belirlenmiş olmasına rağmen uygulamada mevzuata aykırılıklar sıklıkla ortaya çıkmaktadır.

2. Doğrudan Temin Yönteminin Hukuki Çerçevesi

2.1. 4734 Sayılı Kanun’un 22’nci Maddesi

Kanun, doğrudan temin alımlarında ihale komisyonu kurulması, yeterlik kriterlerinin aranması, ilan yapılması ve teminat alınması gibi zorunlulukların bulunmadığını belirtmektedir. Buna karşın fiyat araştırmasının idarece görevlendirilen kişiler tarafından yapılması zorunludur.

2.2. Doğrudan Temin Tebliği’nin Uygulama Esasları

Tebliğin 4’üncü maddesine göre:

• Teslimi belli süre gerektiren mal ve hizmet alımlarında sözleşme yapılması zorunludur.

• Yaklaşık maliyet hesabı Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’ne uygun şekilde yapılmalıdır.

• 22/d kapsamında yapılan alımlarda tedarikçinin Kamu İhale Kurumu (KİK) yasaklılar listesinde olup olmadığı kontrol edilmelidir.

2.3. EKAP Kayıt Zorunluluğu

Tebliğin 5’inci maddesi, doğrudan temin alımlarının Elektronik Kamu Alımları Platformu’na (EKAP) kaydedilerek doğrudan temin kayıt numarası alınmasını şart koşmaktadır.

2.4. Hakediş Raporu Düzenleme Yükümlülüğü

Mahalli İdareler Harcama Belgeleri Yönetmeliği, yapım işleri ve hizmet alımlarında hakediş raporu düzenlenmesini zorunlu kılmaktadır.

3. Uygulamada Karşılaşılan Hatalı İşlemler

2024 yılı dış denetim raporları, doğrudan temin süreçlerinde birçok idarenin benzer hataları tekrarladığını göstermektedir. Bu hatalar aşağıda incelenmektedir:

3.1. Sözleşme Düzenlenmemesi

Belli süre gerektiren alımlarda sözleşme imzalanması zorunludur. Ancak bazı idareler bu yükümlülüğü ihmal ederek mevzuat ihlaline sebep olmaktadır.

3.2. Yasaklı Kontrolünün Yapılmaması

KİK yasaklılar listesinde bulunan kişilerden alım yapılması, hem mevzuata açık aykırılık taşımakta hem de hukuki risk oluşturmaktadır.

3.3. Yaklaşık Maliyet Hesap Hataları

Bazı idarelerde yaklaşık maliyetin usulüne uygun hazırlanmadığı tespit edilmiştir. Bu durum hem fiyat araştırmasını sağlıksız hâle getirmekte hem de denetimlerde sorun yaratmaktadır.

3.4. Hakediş Raporu Düzenlenmemesi

Özellikle hizmet ve yapım işlerinde hakediş raporu düzenlenmemesi, ödeme süreçlerinde şeffaflık kaybına yol açmaktadır.

3.5. Piyasa Araştırması Yapılmaması

Doğrudan teminin en temel unsuru olan piyasa fiyat araştırması yapılmadan gerçekleştirilen alımlar, mevzuata aykırı olduğu kadar kamu zararına risk oluşturmaktadır.

3.6. EKAP Kayıtlarının Yapılmaması

Bazı idarelerin doğrudan temin alımlarını EKAP’a kaydetmediği tespit edilmiştir. Bu eksiklik hem saydamlığı azaltmakta hem de hukuki sorumluluk doğurmaktadır.

4. Değerlendirme ve Sonuç

Doğrudan temin, kamu idareleri için pratik ve hızlı bir tedarik yöntemi olsa da mevzuata uyulmadığı takdirde hem hukuki hem mali riskler oluşturmaktadır. Denetim raporları, özellikle sözleşme düzenlememe, piyasa araştırması yapmama, yaklaşık maliyet hesaplamalarında hata yapma ve EKAP kaydı oluşturmama gibi sorunların yaygın olduğunu göstermektedir. Bu nedenle idarelerin doğrudan temin uygulamalarına ilişkin mevzuata tam uyum göstermesi, eğitim faaliyetlerinin artırılması ve iç kontrol mekanizmalarının güçlendirilmesi gerekmektedir.